Globalne suchoty czy BROŃ BIOLOGICZNA!

Gruźlica jest z człowiekiem od początku naszego gatunku. Zmienione chorobowo kości znajdowano w szkieletach prehistorycznych zwierząt i ludzi. Tymczasem skuteczne leki pojawiły się dopiero 50 lat temu! W latach 70. wydawało się, że potrafimy utrzymać gruźlicę pod kontrolą. Poprawiały się higiena, standard życia, mieliśmy szczepionkę i skuteczne antybiotyki... Zwycięstwo nad chorobą wydawało się kwestią czasu. Niestety, tylko się wydawało.
 

W 1993 roku Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła gruźlicę (jako pierwszą chorobę w historii) globalnym zagrożeniem dla ludzkości. Dziś co trzeci mieszkaniec Ziemi jest zarażony drobnoustrojami Mycobacterium tuberculosis. U 5–10 procent z nich rozwinie się pełnoobjawowa gruźlica i będą oni ryzykiem dla otoczenia. Gruźlica przenosi się kropelkowo, a kaszlący chory wysyła w powietrze miliony bakterii i  – statystycznie – zaraża 10–15 kolejnych osób.

– Ale statystyka nie oddaje rzeczywistego zagrożenia – powiedziała "Przekrojowi" profesor Zofia Zwolska z Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie.
– Niedawno w pewnej amerykańskiej stoczni jeden chory zaraził około 400 współpracowników. Jeśli ktoś jest studentem, nauczycielem albo kucharzem, kontaktuje się z wieloma osobami. I w razie zakażenia stwarza dużo większe zagrożenie dla innych. Tym bardziej że w naszym regionie nie ma już ciężkich postaci gruźlicy – zaznacza profesor Zwolska – dziś nikt nie umiera na suchoty.

To wyzwanie dla lekarzy, bo muszą umieć rozpoznać podejrzane objawy u generalnie zdrowego młodego człowieka. I wysłać go na specjalistyczne badania. Bo prątka gruźlicy nie można lekceważyć. – To bardzo sprytna bakteria – mówi badaczka z Instytutu Gruźlicy. – Jest otoczona wytrzymałą ścianą komórkową zbudowaną z kwasów mikolinowych i innych woskowatych substancji. W błonie komórkowej ma wiele białek, które mogą działać jak pompy usuwające ewentualne toksyny z wnętrza bakterii. Albo uszczelniające ją i chroniące przed szkodliwymi dla mikroba czynnikami – na przykład antybiotykiem. Poza tym prątki gruźlicy potrafią ukryć się wewnątrz komórek układu odpornościowego, unikając zniszczenia. Zresztą metoda walki naszego organizmu z tymi bakteriami nie jest doskonała. Prowadzi do zamknięcia ich w guzkach, skąd trudno im się rozprzestrzenić na cały organizm. Ale gdzie trudno je też wybić do końca. Mogą tak przetrwać wiele lat, atakując, gdy osłabieniu ulegnie układ odpornościowy.

Renesans gruźlicy

Sprawa Andrew Speakera spektakularnie wskazuje na nowy problem w walce z chorobą: rosnącą liczbę szczepów opornych na antybiotyki. Bo do dyspozycji mamy bardzo niewiele leków przeciw Mycobacterium tuberculosis. Podstawowe antybiotyki to izoniazyd, ryfampicyna, pyrazynamid, etambutol i streptomycyna. Najnowszy z nich odkryto w 1966 roku. Terapia trwa naprawdę długo – standard to pół roku – ale coraz więcej bakterii radzi sobie z wszystkimi powyższymi preparatami. Takie drobnoustroje nazywa się MDR. Co roku stwierdza się na świecie niemal pół miliona zakażeń takimi prątkami. Zapalenie opon mózgowych też wywołuje prątek gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis). I co wtedy?

Trzeba sięgnąć po kombinację leków drugiego rzutu – fluorochinony, antybiotyki aminoglikozydowe i cykliczne peptydy. Działają, ale mają więcej skutków ubocznych i wymagają dłuższego leczenia.

 – Standardowa sześciomiesięczna terapia zwykłej gruźlicy kosztuje około 50 dolarów – mówi profesor Zwolska. – Walka z bakteriami opornymi na leki to koszt rzędu 20 tysięcy dolarów.

Szczep XDR to mikroby ekstremalnie oporne na leki. W razie rozwoju choroby klasyczne antybiotyki stosowane w przypadku gruźlicy można od razu wyrzucić do kosza.

Niestety, coraz częściej lekarze natrafiają na chorych zarażonych bakteriami opornymi także na leki drugiego rzutu, czyli prątkami XDR. Według najnowszego raportu Światowej Organizacji Zdrowia blisko 20 procent przebadanych próbek od chorych na gruźlicę zawierało bakterie MDR, a już dwa procent stanowiły superodporne XDR. – W Polsce mieliśmy już osiem takich przypadków – wspomina rozmówczyni "Przekroju". – To ogromny problem, bo moim zdaniem w ciągu najbliższych 10 lat nie będziemy mieli nowych antybiotyków przeciw gruźlicy. Trwają badania, a w leczeniu próbuje się stosować leki przeciw trądowi (wywoływanemu przez inny gatunek Mycobacterium).

Nieprzyjemne jest dla nas to, że w statystykach występowania opornych prątków przodują Chiny i kraje byłego ZSRR – w tym Łotwa, Litwa i Estonia.
– To skutek złych standardów leczenia i pewnego lekceważenia choroby, która wydawała się pokonana – uważa Zofia Zwolska.
– W Związku Radzieckim donoszono o stopniowym spadku wskaźników zachorowań (jeśli można temu wierzyć), ale po załamaniu się ustroju i ekonomii sytuacja pogorszyła się drastycznie.
– W Polsce nie jest tak źle, choć nastawienie jest podobne – zżyma się profesor z Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc.
– Mamy w kraju kilka oddziałów przygotowanych na przyjęcie chorych na ptasią grypę (na którą na całym świecie zmarło dotąd niecałe 200 osób), a nie ma oddziałów do izolacji prątkujących chorych na gruźlicę.

Fragmenty artykułu Piotr Kossobudzkiego: "Groźny gruźlik"